Het verslag
Op locatie bij de oude Zeevaartschool
Deze aflevering komt uit de oude doos: het gesprek werd opgenomen in de eerste week van de zomervakantie, op het terrein van Artex in Den Burg. Daar zag Carst die zondag nog de laatste dansshow van Wynke, want Artex verhuist naar het Thijssehuis. Onder het naamgeveltje van de Zeevaartschool wacht Ina Schrama, voorzitter van de Historische Vereniging Texel. Ze krijgt een koekje van eigen deeg, letterlijk.
Het gebouw heeft al veel namen gehad: de Zeevaartschool, de oude ulo en straks waarschijnlijk 'de oude Artex'. Het is beeldbepalend, en volgens Ina vindt heel Texel het zonde als het zou verdwijnen. De vereniging zoekt al bijna tien jaar een vaste plek. In 2017 werd bekend dat ze weg moest uit het pand van de Rabobank, en sinds 2024 huurt ze tijdelijk ruimte bij de scouting. Ina is daar dankbaar voor, maar al die jaren onzekerheid gaven onrust. Toen de Zeevaartschool vrijkwam, werd aan de vereniging gedacht, door de gemeente en door een grote fondsgever die via het Texelfonds geld beschikbaar stelde voor restauratie.
Bijna duizend leden en een opleving van het dialect
Wynke vraagt wat de vereniging eigenlijk doet. Ze werd in 1985 opgericht, toen allerlei Texelaars los van elkaar verzamelden over dialect, boerderijen, tuunwallen, schapenboeten en familiefoto's. Inmiddels heeft de vereniging zo'n tachtig actieve vrijwilligers en bijna duizend leden, onder wie sinds kort ook een aantal raadsleden. Zo'n 160 tot 170 exemplaren van het blad gaan naar oud-Texelaars aan de overkant, en zelfs een paar naar emigranten in Canada en Australië. Mensen worden meestal lid als ze tussen de dertig en veertig zijn en zich gaan afvragen waar ze vandaan komen.
In het nieuwe gebouw krijgen de bibliotheek, het foto- en filmarchief en de papieren archieven meer ruimte. Op zolder komt het archief, met vochtbeheersing als belangrijkste voorwaarde. Er komt ruimte voor tentoonstellingen, lezingen en filmavonden, zoals bij het veertigjarig bestaan, toen oude films van alle dorpen werden vertoond. Ook het dialect beleeft een opleving. De vereniging geeft al lessen aan brugklassers en wil ook Texelaars een 'opfriscursus' kunnen bieden.
Als je met open ogen een gebouw gaat exploiteren waarvan je weet dat je jaarlijks 15.000 euro tekort hebt, dat mag je gewoon niet doen.
Het geld en de raad
De raad stemde die dinsdag in met het plan. De vereniging krijgt het gebouw om niet, de grond blijft van de gemeente en mag alleen maatschappelijk en cultureel worden gebruikt. Daarnaast is er een bijdrage van de gemeente. Met de gift via het Texelfonds en die bijdrage is driekwart van de begroting gedekt. Voor het laatste kwart, bijna een half miljoen euro, worden fondsen, Texelaars en leden aangesproken, bijvoorbeeld met verschillende bijdrageplannen. Lastiger is de exploitatie: daar zit een jaarlijks tekort van 13.600 euro. Carst rekent voor dat dat neerkomt op ongeveer een euro per Texelaar. Andere maatschappelijke en culturele organisaties moeten het gebouw mee gaan gebruiken. Uiterlijk 1 januari 2027 moet de aanvraag de deur uit, en voor 1 april moet alles bij de notaris rond zijn. Een amendement voor een garantiestelling voor een eventueel tekort, dat de vereniging meer tijd had moeten geven, haalde het in de raad niet.
Achter het historische gebouw, dat uit 1915 stamt, verdwijnen de latere aanbouwen van Artex. Daar komen acht levensloopbestendige woningen, met behoud van de beschermde bomen. Na het gesprek blikken Carst en Wynke in hun achtertuin nog kort terug. Carst bezocht het eenjarig bestaan van de Rietdijk, waar hij sprak met Oekraïners en met Surinaamse zorgmedewerkers die bij Omring werken.
